Hoe beoordeel ik een bewering?
Je leest iets overtuigends. Onderzoek de redenering, zoek de oorspronkelijke bron en kijk welke context ontbreekt.
Verken deze vraag↗ De bronnen achter de vragen
Lees.
Twijfel.
Denk verder.
Waar komt een idee vandaan? Wat ondersteunt het, en wat spreekt het tegen? Hier vind je de bronnen bij onze opiniestukken, paradoxen en denkvragen.
Een kleine eerste stap
Begin bij één vraag.
Drie bronkaarten en een denkstap per route.
Neem ongeveer 10 minuten om te beginnen; de oorspronkelijke teksten vragen meer tijd.
Wanneer helpt AI mij leren?
Een goed antwoord met hulp en later zelfstandig iets kunnen zijn twee vragen. Deze route helpt je beide te onderzoeken.
Verken deze vraagHoe geef ik ervaring door?
Een ervaren collega merkt vaak iets op dat niet in de handleiding staat. Hoe maak je die kennis zichtbaar en bruikbaar voor een ander?
Verken deze vraagVind iets dat je aan het denken zet
De bronnencatalogus.
Bij elke bron staat een korte uitleg in het Nederlands.
De oorspronkelijke tekst kan in een andere taal zijn.
210 bronnen · pagina 3 van 12
De aantallen per verzameling kunnen overlappen. Zoek op Nederlandse of oorspronkelijke titel, auteur, DOI of trefwoord.
Kans, bewijs & denkfouten
Allais over risico en keuzes
In zijn Nobelprijslezing blikt Allais terug op zijn onderzoek naar risico en keuzes.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Allais bespreekt hier zijn eigen werk. De lezing biedt geen eenvoudige oplossing voor alle keuzeproblemen.
Waarom deze bron?
Een ingang tot de ideeën achter de Allais-paradox, verteld door Allais zelf.
Catalogustitel
Allais over zijn economische bijdragen
Publicatiejaar: niet vermeld in deze bronkaart.
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
www.nobelprize.org
Identiteit & bewustzijn
Anattalakkhaṇa Sutta: wat noemen we een zelf?
Een vroege boeddhistische tekst over het zelf en de verschillende onderdelen van onze ervaring.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Het is een Engelse vertaling uit een religieuze en filosofische traditie. Lees de tekst vanuit die achtergrond.
Waarom deze bron?
Biedt een ander vertrekpunt voor de vraag wat we bedoelen wanneer we “ik” zeggen.
Catalogustitel
Anattalakkhaṇa Sutta: wat noemen we een zelf?
Publicatiejaar: niet vermeld in deze bronkaart.
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
www.dhammatalks.org
Ethiek, macht & menselijke maat
Aristoteles: praktische wijsheid
In boek VI van de Ethica Nicomachea maakt Aristoteles onderscheid tussen onder meer kennis, vaardigheid en praktische wijsheid.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Het is een historische tekst in Engelse vertaling. Let op het onderscheid tussen doeltreffende middelen en goede doelen.
Waarom deze bron?
Biedt achtergrond bij de vraag wat verstandig handelen meer vraagt dan technische vaardigheid.
Catalogustitel
Aristoteles: praktische wijsheid
Publicatiejaar: niet vermeld in deze bronkaart.
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
classics.mit.edu
Samenwerken & samenleving
Arrow: de grenzen van samen kiezen
Arrow onderzoekt of je individuele voorkeuren kunt samenvoegen tot een groepskeuze die aan verschillende redelijke eisen voldoet.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Zijn onmogelijkheidsbewijs geldt onder precies omschreven wiskundige voorwaarden.
Waarom deze bron?
Een oorspronkelijke bron bij de vraag waarom een eerlijke gezamenlijke keuze zo lastig kan zijn.
Oorspronkelijke titel
A Difficulty in the Concept of Social Welfare
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
University of Chicago Press
DOI: 10.1086/256963
Identiteit & bewustzijn
Asimovs I, Robot bespreken
Een leesgids van de uitgever bij robotverhalen die vragen oproepen over regels, uitleg en verantwoordelijkheid.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
De gids bespreekt fictie. De robots uit de verhalen beschrijven niet hoe bestaande AI technisch werkt.
Waarom deze bron?
Biedt verhaalstof om over regels en verantwoordelijkheid na te denken.
Catalogustitel
Asimovs I, Robot bespreken
Publicatiejaar: niet vermeld in deze bronkaart.
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
www.penguinrandomhouse.com
AI & zelfstandig oordelen
Automatisering gebruiken, verkeerd gebruiken of vermijden
Parasuraman en Riley onderscheiden verschillende manieren waarop de omgang met automatisering kan mislopen.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Het artikel dateert van vóór generatieve AI. Houd bij toepassing rekening met de verschillen tussen systemen.
Waarom deze bron?
Helpt om meer te zien dan alleen de keuze tussen wel of geen AI gebruiken.
Oorspronkelijke titel
Humans and Automation: Use, Misuse, Disuse, Abuse
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
SAGE Publications
DOI: 10.1518/001872097778543886
Argumenten, taal & waarheid
Banach–Tarski: een bol verdubbelen?
De oorspronkelijke wiskundige tekst over het opdelen en herschikken van verzamelingen punten.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Het bewijs gaat over abstracte verzamelingen en gebruikt het keuzeaxioma. Je kunt er geen echte bol materie mee verdubbelen.
Waarom deze bron?
Een oorspronkelijke bron bij een paradox die ons gewone beeld van ruimte en volume uitdaagt.
Oorspronkelijke titel
Sur la décomposition des ensembles de points en parties respectivement congruentes
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
Institute of Mathematics, Polish Academy of Sciences
DOI: 10.4064/fm-6-1-244-277
Meten, prikkels & gevolgen
Beloningen en prikkels doordacht ontwerpen
Dit overzicht brengt inzichten uit economie, regeltechniek en machinelearning samen over manieren om gedrag te sturen.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Het effect van een prikkel moet in de concrete situatie worden onderzocht. De bekende cobra-anekdote dient hoogstens als illustratie.
Waarom deze bron?
Biedt achtergrond bij de vraag waarom een goedbedoelde beloning verkeerd kan uitpakken.
Oorspronkelijke titel
A Perspective on Incentive Design: Challenges and Opportunities
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
Annual Reviews
DOI: 10.1146/annurev-control-053018-023634
Kans, bewijs & denkfouten
Berkeley: wat totaalcijfers over toelating verbergen
Een klassieke analyse van toelatingscijfers laat zien hoe de samenstelling van groepen de uitleg van verschillen kan veranderen.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Het gaat om één historische casus. De statistische analyse beantwoordt niet alle vragen over rechtvaardigheid.
Waarom deze bron?
Maakt de Simpson-paradox concreet aan de hand van toelating tot opleidingen.
Oorspronkelijke titel
Sex Bias in Graduate Admissions: Data from Berkeley
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
American Association for the Advancement of Science (AAAS)
DOI: 10.1126/science.187.4175.398
Kans, bewijs & denkfouten
Berkson: selectie kan een verband creëren
Berkson onderzoekt hoe ziekenhuisgegevens een vertekend beeld kunnen geven van verbanden in de hele bevolking.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
De vertekening hangt af van de manier waarop mensen in de onderzochte groep terechtkomen.
Waarom deze bron?
Een oorspronkelijke bron bij de vraag hoe de selectie van gegevens een uitkomst kan sturen.
Oorspronkelijke titel
Limitations of the Application of Fourfold Table Analysis to Hospital Data
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
JSTOR
DOI: 10.2307/3002000
Kans, bewijs & denkfouten
Bernoulli: hoeveel is een risico waard?
Bernoulli onderzoekt hoe we risico en nut afwegen, aan de hand van de Sint-Petersburgparadox.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Dit is een Engelse vertaling uit 1954 van werk uit 1738. Nut en geldbedrag betekenen in deze redenering niet hetzelfde.
Waarom deze bron?
Een oorspronkelijke bron bij de vraag waarom een kansberekening niet onze hele keuze verklaart.
Oorspronkelijke titel
Exposition of a New Theory on the Measurement of Risk
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
JSTOR
DOI: 10.2307/1909829
Identiteit & bewustzijn
Bewustzijn in AI onderzoeken
Butlin en collega’s gebruiken wetenschappelijke theorieën over bewustzijn om mogelijke aanwijzingen voor bewustzijn in AI te onderzoeken.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Het rapport stelt een onderzoeksaanpak voor. De genoemde aanwijzingen bewijzen op zichzelf geen bewustzijn.
Waarom deze bron?
Geeft houvast om de vraag naar AI-bewustzijn preciezer te stellen.
Catalogustitel
Consciousness in Artificial Intelligence: Insights from the Science of Consciousness
Publicatiejaar: niet vermeld in deze bronkaart.
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
arxiv.org
Identiteit & bewustzijn
Block: een wereld met omgekeerde kleuren
Blocks gedachte-experiment onderzoekt de verhouding tussen onze omgeving, wat mentale toestanden doen en hoe ze aanvoelen.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
De verzonnen wereld dient om een filosofisch argument te onderzoeken. Ze beschrijft geen waargenomen situatie.
Waarom deze bron?
Biedt een vervolg op de vraag of dezelfde functies met andere ervaringen kunnen samengaan.
Oorspronkelijke titel
Inverted Earth
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
JSTOR
DOI: 10.2307/2214187
Identiteit & bewustzijn
Boeddhisme: wat betekent “niet-zelf”?
Ṭhānissaro Bhikkhu legt uit waarom het boeddhistische begrip “niet-zelf” volgens hem geen eenvoudige ontkenning van elk zelf is.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
De auteur verdedigt een bepaalde uitleg binnen de boeddhistische traditie.
Waarom deze bron?
Biedt nuance bij uitspraken over wat boeddhistische teksten over het zelf zeggen.
Catalogustitel
No-self or Not-self?
Publicatiejaar: niet vermeld in deze bronkaart.
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
www.accesstoinsight.org
Meten, prikkels & gevolgen
Braess: een extra weg kan iedereen vertragen
Een geautoriseerde Engelse vertaling van de klassieke verkeersparadox over hoe individuele routekeuzes samen de reistijd beïnvloeden.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Het wiskundige resultaat geldt voor bepaalde verkeersnetwerken en aannames. Het zegt niet dat extra infrastructuur altijd nadelig is.
Waarom deze bron?
Laat zien hoe een verbetering voor afzonderlijke gebruikers gezamenlijk verkeerd kan uitpakken.
Oorspronkelijke titel
On a Paradox of Traffic Planning
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
Institute for Operations Research and the Management Sciences (INFORMS)
DOI: 10.1287/trsc.1050.0127
Kennis & wetenschap
Challenger: wanneer een organisatie kennis mist
Deze analyse gebruikt de ramp met de Challenger om na te denken over kennisfouten in organisaties en mogelijke parallellen met generatieve AI.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Een historische vergelijking kan vragen oproepen. Ze bewijst op zichzelf niet waardoor huidige AI-risico’s ontstaan.
Waarom deze bron?
Helpt om ook naar de organisatie rond een technisch systeem te kijken.
Oorspronkelijke titel
Historical failures and epistemic accidents: NASA’s Challenger disaster and the organizational risks of Generative AI
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
Emerald
DOI: 10.1108/jmh-09-2025-0162
Ethiek, macht & menselijke maat
COPE over auteurschap en AI
COPE legt uit wie verantwoordelijk blijft voor een publicatie wanneer er AI-hulpmiddelen aan hebben meegewerkt.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Dit is een richtlijn voor zorgvuldig publiceren. Uitgevers kunnen daarnaast eigen regels hanteren.
Waarom deze bron?
Ondersteunt de discussie over auteurschap en verantwoordelijkheid bij schrijven met AI.
Catalogustitel
COPE over auteurschap en AI
Publicatiejaar: niet vermeld in deze bronkaart.
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
publicationethics.org
Leren & onderwijs
Correctie bij het onderzoek naar AI en wiskundeleren
Het officiële correctiebericht bij de studie van Bastani en collega’s over AI-hulp en zelfstandig leren.
Bronkaart: ±1 minToegang: bekijk de uitgever
Wat moet je hierbij weten?
Lees het bericht samen met de studie. Het is geen nieuw, onafhankelijk experiment.
Waarom deze bron?
Zorgt ervoor dat het onderzoek naar AI en leren met de gepubliceerde correctie wordt gelezen.
Oorspronkelijke titel
Correction for Bastani et al., Generative AI without guardrails can harm learning: Evidence from high school mathematics
De toegang tot de oorspronkelijke tekst is niet afzonderlijk vastgesteld. De uitgever kan een samenvatting, open tekst of betaalde toegang aanbieden.
Uitgever of website
National Academy of Sciences
DOI: 10.1073/pnas.2518204122
Over deze verzameling
We verzamelen hier bronnen die helpen om onze onderwerpen verder te onderzoeken. Dat we een tekst opnemen, betekent niet dat we het met elke conclusie eens zijn. Je vindt hier onderzoek, filosofische argumenten, klassieke teksten en naslagwerken. Lees ze elk vanuit hun eigen bedoeling.
De catalogus bevat bibliografische controles en gerichte redactionele correcties. Dat is geen volledige beoordeling van alle oorspronkelijke teksten. De bronkaarten zijn korte Nederlandse samenvattingen; het zijn geen volledige vertalingen. Bij elke bron vermelden we wat je in gedachten moet houden. Sommige teksten zijn alleen met een abonnement te lezen. Een preprint of working paper is een voorlopige onderzoeksversie die nog kan veranderen.
De leestijd op een kaart betreft alleen onze toelichting. Waar de toegang tot de oorspronkelijke tekst is gecontroleerd, staat de controledatum bij de kaart.
Zie je een fout of ken je een betere link? Laat het ons weten ↗